Iako Srbija raspolaže izuzetnim agroekološkim uslovima i ima veliki izvozni potencijal pogotovo na Evropsko tržište, jezgrasto voće i dalje zauzima manje od osam procenata ukupnih voćarskih površina.
Srbija se decenijama ponosi svojim voćarskim krajevima, ali jezgrasto voće uporno ostaje u senci tradicionalnog voća. Reč je o orahu i lesci (lešniku), voćnim vrstama koje odlikuju izuzetna hranljiva vrednost, odlična transportabilnost i lako čuvanje plodova nakon berbe. Uprkos izraženoj potražnji na domaćem i inostranom tržištu, ove dve vrste zajedno zauzimaju svega 7,37% ukupnih površina pod voćnjacima u Srbiji, dok u ukupnoj ostvarenoj proizvodnji voća učestvuju sa skromnih 1,20%. Stručnjaci upozoravaju da je smanjeno učešće jezgrastih voćnih vrsta u ukupnoj voćarskoj proizvodnji , pre svega posledica višegodišnjeg pada u proizvodnji oraha, ali i naglašavaju da lešnik beleži sve veći investicioni zamah.
Sektor proizvodnje lešnika u Srbiji poslednjih godina doživljava ozbiljnu transformaciju. Prema podacima Popisa iz 2023. godine, pod leskom se u Srbiji nalazi 9.328 hektara, što našu zemlju svrstava na treće mesto u Evropi po površinama, odmah iza nedostižne Italije (84.430 ha) i Španije (12.660 ha). Najnoviji podaci Republičkog zavoda za statistiku iz 2025. godine pokazuju da se pod leskom nalazi oko 8.628 hektara. Zanimljivo je da se najveći deo novih voćnjaka podiže u Vojvodini, iako centralna Srbija pruža još povoljnije prirodne uslove za uzgoj ove voćne vrste.
Značajan impuls domaćoj proizvodnji dao je ulazak italijanskog giganta FERRERO, koji je podstakao širenje površina, uvođenje savremene mehanizacije i podizanje prerađivačkih kapaciteta
Turska ubedljivo dominira svetskim tržištem sa godišnjom proizvodnjom od oko 765.000 tona, dok je u Evropi vodeći proizvođač Italija. Budući da velika evropska tržišta poput Nemačke, Francuske i Italije uvoze ogromne količine plodova iz Turske, geografska blizina Srbije predstavlja ogromnu izvoznu šansu.
U savremenim zasadima dominiraju vodeće sorte:
- Tonda Gentile Romana, Tonda di Giffoni, Tonda Gentile delle Langhe i Istarski dugi
- Kao neophodni oprašivaču sade se sorte Rimski, Nokione i Halski džin.
Kada je reč o podlogama, važnu novinu predstavlja sejanac mečje leske
(Corylus colurna L.), koji ne obrazuje korenske izdanke, što olakšava formiranje stabla i upotrebu mehanizacije. Ipak, u praksi se i dalje prednost uglavnom daje podizanju zasada sa izdanačkom leskom.
Za razliku od lešnika koji beleži rast, proizvodnja oraha u Srbiji pretrpela je teške udarce u protekloj deceniji.
Ukupna proizvodnja oraha u Srbiji kretala se od 16.021 tona 2014. godine do 7.540 tona 2021. godine, a u 2025. godini prema podacima Republičkog zavoda za statistiku ona je iznosila 6.908 tona na površini od 3.435 ha.
Da bi se ova slika promenila, neophodno je preći sa tradicionalnog na savremeni model gajenja. Ključ uspeha leži u uvođenju sorti sa lateralnom rodnošću, koje donose daleko veće prinose u odnosu na klasične sorte sa terminalnom rodnošću. Među vodećim svetskim sortama koje se preporučuju i za domaće terene izdvajaju se:
- Čendler, Lara, Fernor, Franket, Pedro, Tulare
Nove tehnologije podrazumevaju znatno gušći sklop sadnje – na rastojanju od 8 do 7 metara između redova i 4 do 5 metara u redu, uz obavezno podizanje sistema za navodnjavanje sa fertirigacijom. Pored samog ploda, nemerljiv ekonomski potencijal leži i u eksploataciji orahovog drveta, koje je izuzetno cenjeno i traženo u stolarskoj industriji i industriji nameštaja.
Ulaganje u plantaže oraha i lešnika zahteva velika početna sredstva, zbog čega stručnjaci apeluju na buduće voćare da temeljno pristupe svim fazama podizanja zasada. Svaka greška u startu – od izbora lokaliteta i pripreme zemljišta, preko izbora odgovarajućih podloga i sorti, pa sve do uzgojnog oblika, rezidbe i đubrenja – kasnije se veoma teško i skupo ispravlja.
Budućnost srpskog voćarstva leži u spajanju domaćih agroekoloških pogodnosti sa savremenom agrotehnologijom. Uz nastavak podsticajnih mera države, nabavku mehanizacije za berbu, sakupljanje, lomljenje i pakovanje jezgara, kao i plasman u ujednačenom kvalitetu, Srbija ima sve uslove da izraste u ozbiljnog evropskog igrača u proizvodnji jezgrastog voća.
Jasmina Trikoš, Dipl.inž.poljoprivrede za voćarstvo i vinogradarstvo